Autor: Paulina Stelmaszczyk

Audycja „Spór o postać Waleriana Łukasińskiego…”
Artykuł „Walerian Łukasiński – wielki człowiek i patriota”
Film „Piękny i bestia – Walerian Łukasiński (1786–1868)”
Artykuł „Działalność Wolnomularstwa Narodowego i Narodowego Towarzystwa Patriotycznego”
Tekst „Bonawentura Niemojowski – sól w oku cara”
Audycja „Bonawentura Niemojowski – sól w oku cara z cyklu Kronika Niezwykłych Polaków”
Film „Jak napisać scenariusz filmowy?”

„Co pozostaje po człowieku?”

Cmentarz jest innym rodzajem źródła historycznego – nie czytamy tutaj książki ani dokumentu. Czytamy miejsce.

Wasze zadania:

1. Na podstawie otrzymanych informacji ustalcie:
   • kiedy powstał cmentarz,
   • kto był na nim chowowany,
   • jakie informacje możemy uzyskać z zachowanych macew.
2. Wybierzcie jedną macewę i spróbujcie odczytać znajdujące się na niej informacje.
3. Zwróćcie uwagę na:
   • język inskrypcji,
   • imię i nazwisko,
   • daty,
   • symbole,
   • informacje o rodzinie lub życiu zmarłego.
4. Spróbujcie ustalić kim była osoba pochowana w tym miejscu.
5. Odpowiedzcie na pytanie:

Co możemy powiedzieć o człowieku na podstawie jednego kamienia?

6. Na koniec zastanówcie się:

Czy cmentarz jest tylko miejscem pochówku, czy również źródłem wiedzy o historii całej społeczności?

Wykorzystajcie informacje z poniższych źródeł:
1. Lokalizacjahttps://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/z/454-zawiercie/114-cmentarze/40169-cmentarz-zydowski-w-zawierciu-ul-daszynskiego
2. Opis cmentarza http://cmentarze-zydowskie.pl/zawierciezyd.htm
3. Wyszukiwarka nazwisk: https://shalomzawiercie.pl/?q=mo
4. Symbolika: https://martamackowiak.com/symbole-na-zydowskich-nagrobkach/

„Jak działał system prześladowania?”

Waszym zadaniem jest ustalenie, w jaki sposób okupacyjne władze niemieckie kontrolowały i prześladowały mieszkańców Zawiercia.

Wasze zadania:

1. Odczytajcie dokładnie tekst znajdujący się na miejscu pamięci. Obejrzyj dokładnie pomnik, czy znajdują się tam jakieś symbole?
2. Ustalcie:
   • kogo upamiętnia miejsce?
   • kto był sprawcą?
   • jakie formy przemocy zostały wymienione?
   • z jakiego okresu pochodzą wydarzenia?
3. Korzystając z pozostałych źródeł, ustalcie, jakie instytucje i formacje uczestniczyły w prześladowaniu ludności (polskiej i żydowskiej)
4. Stwórzcie schemat systemu terroru – od władz okupacyjnych do konkretnych działań wobec mieszkańców.
5. Odpowiedzcie na pytanie:

Czy Zagłada była dziełem jednej instytucji, czy całego systemu?

Wasza odpowiedź musi być poparta konkretnymi informacjami ze źródeł i z materiału pozaźródłowego.

Podczas spaceru:

Zastanówcie się, dlaczego miejsce pamięci poświęcone ofiarom znajduje się właśnie tutaj.

Wykorzystaj źródła:
1. Artykuł z Kuriera zawierciańskiego: https://www.kurierzawiercianski.pl/artykul/6369,gestapo-w-czasie-ii-wojny-swiatowej-w-zawierciu-z-cyklu-na-kartach-historii lub https://gazetajurajska.pl/krwawy-cien-warthenau-sensacyjna-i-nieznana-historia-najwiekszych-katow-gestapo-zawiercia-i-ich-willi-unikalne-archiwalia-foto-i-wideo/
2. Dokonaj krytycznej analizy materiału multimedialnego: https://www.youtube.com/watch?v=-fEjSaXuSjA

3. Zapoznaj się z inskrypcją na pomniku i omów ją:

4. Willa Sowińskiego – posła na Sejm II RP

5. Plan miasta

„Dokąd prowadził ten pociąg?”

Waszym zadaniem jest zbadanie deportacji zawierciańskich Żydów i znaczenia dworca kolejowego w czasie Zagłady.

Wasze zadania:

1. Ustalcie, kiedy rozpoczęły się deportacje Żydów z Zawiercia.
2. Na podstawie źródeł ustalcie, ile osób zostało deportowanych podczas głównych akcji.
3. Ustalcie, dokąd kierowano transporty.
4. Wyjaśnijcie, dlaczego dworzec kolejowy stał się jednym z miejsc związanych z Zagładą.
5. Przeanalizujcie tablicę upamiętniającą znajdującą się na dworcu:
   • kogo upamiętnia?
   • jakie informacje przekazuje?
   • dlaczego została umieszczona właśnie tutaj?
6. Odpowiedzcie na pytanie:

Czy słowo „transport” wystarczy, aby opisać to, co wydarzyło się tutaj ludziom?

Podczas spaceru:

Stańcie przy tablicy i odczytajcie ją jako źródło historyczne. Zwróćcie uwagę nie tylko na to, co na niej napisano, ale również na to, czego na niej nie ma.

Źródła do wykorzystania:

1. Artykuł z Kuriera Zawierciańskiego -„Na kartach historii” TRANSPORTY LUDNOŚCI ŻYDOWSKIEJ DO OBOZÓW KONCENTRACYJNYCH W CZASIE II WOJNY ŚWIATOWEJ
2. Fragment o likwidacji getta – Wirtualny Sztetl
3. Zdjęcia:

„Miejsce, którego historia nie zniknęła”

Waszym zadaniem jest prześledzenie historii synagogi w Zawierciu i jej związku z historią miejscowej społeczności żydowskiej.

Wasze zadania:

1. Ustalcie kiedy powstała synagoga i jaką pełniła funkcję.
2. Dowiedzcie się, jak wyglądała i co znajdowało się w jej wnętrzu.
3. Ustalcie, co wydarzyło się z synagogą podczas II wojny światowej.
4. Sprawdźcie, co stało się z budynkiem po wojnie.
5. Porównajcie historyczne i współczesne zdjęcie miejsca. Wskażcie co się zmieniło, a co pozostało.
6. Odpowiedzcie na pytanie:

Czy budynek może być świadkiem historii, nawet jeśli nie pełni już swojej pierwotnej funkcji?

Swoją odpowiedź poprzyjcie minimum dwoma dowodami ze źródeł.

Podczas spaceru:

Spróbujcie spojrzeć na współczesne miejsce oczami mieszkańca Zawiercia sprzed 1939 r.

Przygotujcie dla pozostałych grup jedno pytanie:

„Co straciło Zawiercie wraz ze zniszczeniem przedwojennej społeczności żydowskiej?”

Źródła do wykorzystania:

1. Synagoga w Zawierciu – Wirtualny Sztetl oraz Zdjęcie
2. Opis budynku:
„Przy ulicy Marszałkowskiej 41, nieopodal starego rynku w Zawierciu znajduje się budynek dawnej synagogi. Jest to duży, murowany budynek wzniesiony na planie czworoboku, kryty dwuspadowym dachem, wzniesiony w roku 1880.
Niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, że świątynia została ustawiona tylną ścianą w kierunku ulicy – to właśnie tu, od wschodu, umieszczono bowiem Aron ha-kodesz. Drzwi oraz przeznaczony dla kobiet babiniec znajdowały się od podwórka. Drugie wejście (dziś w jego miejscu odpadł tynk) umieszczono od północy.
Chociaż w latach międzywojennych w sali modlitewnej panowała coraz większa ciasnota, ostatecznie gmina nie zdecydowała się na budowę nowej synagogi, ograniczając się jedynie do remontu. W tym czasie w Zawierciu istniało już wiele małych, prywatnych domów modlitw.

Wnętrze bożnicy zostało zdewastowane przez Niemców w czasie II Wojny Światowej. Po niej oszpecony budynek pełnił funkcje sklepu, magazynu, a od strony podwórza mieścił niegdyś Polmozbyt. Do dziś zachował się częściowo pierwotny układ okien (już bez łukowatego zakończenia), ale sama bryła budowli wygląda aktualnie mocno nieciekawie. Niestety, mimo istniejących planów zorganizowania we wnętrzu muzeum, ten ciekawy relikt przeszłości Zawiercia jest opuszczony i z roku na rok popada w ruinę.” (źródło: https://www.straznicyczasu.pl/viewtopic.php?t=4676 rok 2016)
3. Zdjęcie:

4. Żydowska synagoga wybudowana w 1880r. Zdewastowana podczas II Wojny Światowej. (Źródło: https://wikimapia.org/12170491/pl/Synagoga-w-Zawierciu)

„Kiedy ulica staje się granicą”

Jesteście detektywami historii. Korzystając z tekstów, map i innych otrzymanych źródeł, zbadajcie funkcjonowanie getta w Zawierciu.

Wasze zadania:

1. Ustalcie kiedy powstało getto i jak długo funkcjonowało.
2. Na podstawie mapy określcie, jakie ulice i obszary obejmowało.
3. Znajdźcie w źródłach informacje pokazujące, w jaki sposób mieszkańcy getta byli kontrolowani i izolowani.
4. Wybierzcie trzy informacje ze źródeł, które najlepiej pokazują warunki życia w getcie. Co mogło wpłynąć na kwestię ostatecznej likwidacji getta?
5. Zastanówcie się nad pytaniem:

Czy getto było jedynie miejscem zamieszkania, czy przede wszystkim narzędziem izolacji i prześladowania?

Sformułujcie odpowiedź i udowodnijcie ją trzema argumentami pochodzącymi ze źródeł.

Podczas spaceru:

W miejscu dawnego getta spróbujcie wskazać co najmniej jeden ślad, który pozwala współczesnemu mieszkańcowi wyobrazić sobie, gdzie znajdowała się dawna dzielnica zamknięta.

Wasza prezentacja: maksymalnie 3 minuty.

Źródła do wykorzystania:
1. Definicja
2.Getto w Zawierciu
3. Zdjęcia (źródło: https://sztetl.org.pl/pl/file/61951?ref=gallery&article=53099&)

4. Mapa

5. Funkcjonowanie i likwidacja getta:
https://muse.jhu.edu/document/2457

„Kim byli żydowscy mieszkańcy Zawiercia przed wojną?”

Korzystając z otrzymanych źródeł, poznajcie historię społeczności żydowskiej Zawiercia przed wybuchem II wojny światowej. Odpowiecie na pytania:
-Kim byli żydowscy mieszkańcy Zawiercia i jaką rolę odgrywali w życiu miasta przed 1939 r.?
-Gdzie znajdziemy ślady miasta, które mogłyby opowiedzieć historię jego żydowskich mieszkańców?

Wasze zadania:

1. Ustalcie, kiedy i w jakich okolicznościach rozwijała się społeczność żydowska w Zawierciu.
2. Znajdźcie informacje o tym, czym zajmowali się żydowscy mieszkańcy miasta.
3. Wskażcie co najmniej trzy przykłady ich obecności w życiu gospodarczym, społecznym, religijnym lub kulturalnym miasta.
4. Znajdźcie w źródłach jedną konkretną osobę, rodzinę lub instytucję związaną z przedwojennym Zawierciem.
5. Zastanówcie się: czy można powiedzieć, że Żydzi byli ważną częścią społeczności Zawiercia? Udowodnijcie swoją odpowiedź, powołując się na źródła.

Podczas spaceru:

Przygotujcie krótką, 2–3-minutową prezentację, w której pokażecie pozostałym grupom, jak wyglądało żydowskie Zawiercie przed 1939 r.

Pamiętajcie: nie wystarczy stwierdzić – „wiemy”. Waszym zadaniem jest odpowiedzieć: „SKĄD TO WIEMY?”

Źródła do wykorzystania:

1. Historia społeczności żydowskiej w Zawierciu – Wirtualny Sztetl
2. Gmina żydowska w Zawierciu-Kromołowie – Wirtualny Sztetl
3. Dokumentacja źródłowa Archiwum Państwowego w Katowicach (zapoznajcie się z opisem akt, nie z zawartością)
4. Zdjęcie (źródło: https://dziennikzachodni.pl/tak-zawiercie-wygladalo-przed-1945-rokiem-rozpoznajecie-te-miejsca-zdjecia/gh/c1-14452243)

5. Tabela

1. Z jakimi problemami po odzyskaniu niepodległości borykało się państwo polskie?
2. Kto sprawował władzę w państwie po 11 listopada 1918 roku i na jakich zasadach?

26.01.1919 r. – Wybory do Sejmu Ustawodawczego (na obszarach kontrolowanych przez rząd Ignacego Paderewskiego czyli w Królestwie Polskim i w Galicji Zachodniej) –> w skład NIE weszły: Śląsk Cieszyński, Wielkopolska i Pomorze Gdańskie (traktat wersalski), w Galicji Wschodniej trwały walki z Ukraińcami, Kresy Wschodnie (tam wciąż są wojska niemieckie – od traktatu brzeskiego)

20.02.1919 r. – Mała konstytucja

17.03.1921 r. –Konstytucja marcowa

PRACA W GRUPACH

NOTATKA

WYBÓR PIERWSZEGO PREZYDENTA II RP

9.12.1922 r. Gabriel Narutowicz z PSL – Wyzwolenie (endecja przeciwna) – został zamordowany 16. grudnia przez fanatyka endecji Eligiusza Niewiadomskiego.
20.12.1922 r. – Stanisław Wojciechowski z PSL – Piast.

WYPOWIEDŹ ARGUMENTACYJNA – zakres rozszerzony (300 słów)

Czy zgadzasz się z poniższą tezą?

Konstytucja marcowa była jedną z przyczyn kryzysu władzy II RP.

Odpowiedź uzasadnij, przywołując co najmniej trzy argumenty.

Materiały:

–Wykład prof. Przemysława Waingertnera „Konstytucja marcowa – trudny kompromis” – praca domowa. Zakres rozszerzony
-Słuchowisko „Konstytucja marcowa. Zgoda w trudnym czasie” – praca domowa. Zakres rozszerzony
–Opracowanie Michała Zarychty „Sejmowa burza i konstytucyjny kompromis. Uchwalenie konstytucji marcowej 1921 r.” – praca domowa. Zakres rozszerzony
–Artykuł prof. Andrzeja Garlickiego „Pierwsza po majowej: konstytucja marcowa” – praca domowa. Zakres rozszerzony
–Artykuł prof. Piotra Winczorka „Konstytucja marcowa – w cieniu Józefa Piłsudskiego” – praca domowa. Zakres rozszerzony
–Opracowanie dr. Piotra Abryszeńskiego „Konstytucja marcowa 1921 roku. Kompromis i nowoczesność” – praca domowa. Zakres rozszerzony

Faszyzm – ruch polityczny i ideologia rozwijające się w Europie po I wojnie światowej. Faszyzm niósł ze sobą system rządów oparty na dyktaturze; wprowadzał system monopartyjny, ograniczenie swobód obywatelskich, całkowite podporządkowanie obywatela państwu.

Cechy charakterystyczne faszyzmu:

nacjonalizm – naród najwyższą wartością

eliminacja przeciwników politycznych,

system monopartyjny,

militaryzm i dążenie do podbojów (ekspansjonizm),

rozwój systemu policyjnego, kontrolującego życie obywateli,

antykomunizm,

podporządkowanie wszystkich organów władzy państwowej odpowiednim ogniwom aparatu partyjnego,

kult wodza i wiara w jego nieomylność,

indoktrynacja społeczeństwa.

JAKĄ ROLĘ ODEGRAŁY WŁOCHY W I WOJNIE ŚWIATOWEJ?

-„okaleczone/ukradzione zwycięstwo” – Co miał na myśli Gabriele d’Annunzio?

ZADANIA:

1. Opisz sytuację wewnętrzną we Włoszech po zakończeniu I wojny światowej.

Film „Faszyzm. Idea w 2 minuty”

BENITO MUSSOLINI –> jakie miał poglądy – TEKST ŹRÓDŁOWY s. 368

Fasci di Combattimento – Związki Kombatanckie – żołnierze, młodzież, studenci, niezadowoleni z sytuacji politycznej. Organizacja paramilitarna, na jej czele stanął Mussolini. W 1921 – założył Narodową Partię Faszystowską.

Fasces – symbol ruchu faszystowskiego. W starożytnym Rzymie zatykano je na topór i były noszone przez tzw. liktorów przed najwyższymi urzędnikami: pretorami, konsulami i dyktatorem. Symbolizowały władzę tych urzędników nad życiem obywateli.

„Czarne koszule” – bojówki partyjne
„Marsz na Rzym – 1922 –> formalnie zamach stanu, ale Wiktor Emanuel III powierza mu funkcję premiera (dlatego jest to legalne, zgodne z konstytucją) –> misja stworzenia rządu. Zostaje także ministrem spraw zagranicznych i wewnętrznych –> kontrola całkowita nad rządem.

2. Wypisz etapy przejęcia władzy we Włoszech przez faszystów.

3. Cechy włoskiego faszyzmu.

4. Jak rozumiesz sens poniższej wypowiedzi Mussoliniego? Odpowiedź zapisz w kilku zdaniach. „Wszystko w państwie, nic poza państwem, nic przeciwko państwu”(Benito Mussolini).

5. Opisz stosunki między faszystami a Kościołem katolickim.

Film „Mussolini chciał zjednoczyć kraj za pomocą wojny!”

Nationality policy / ethnic policy – the way a state manages its relations with national and ethnic groups living within its borders and how a state manages diversity among ethnic and nationality groups.

Ethnos – an ethnic community (wspólnota etniczna).

What factors play an important role in the process of nation-building?

Nation-building factors:
• geographical factors
• historical factors (wars, deportations, etc.)
• economic factors
• political factors

Nation – a historically shaped group. It often has its own territory (but not always) and is distinguished by a literary language and a developed culture.

How does an ethnic minority differ from a national minority?

Ethnic group (ethnic minority) – a long-lasting community of people who share the same culture. They often identify with a particular nation (for example, the Lemkos with the Ukrainian nation), but sometimes they do not (like the Roma).

National minority – a community living within a state that is not part of the dominant nation but identifies with another one (e.g., Czechs in Poland).
→ Conditions for being recognized as a national minority: p. 88.

Autochthons – members of an indigenous population who have lived in a given area for centuries (e.g., Native Americans).

Immigrants – people from another country who intend to settle permanently.

Regional group – a community living in a specific region whose members are aware of their cultural distinctiveness. However, this distinctiveness is not recognized legally, so they are considered part of the dominant nation.

What is the difference between assimilation and acculturation?

Assimilation – a process in which a minority gradually becomes similar to the dominant society.

Acculturation – the mutual influence and interaction between different cultures.